I. Hãy dám hiểu biết
(Xem số tháng Mười hai năm 1783, tr. 516.)1
Khai sáng là sự thoát ra của con người khỏi tình trạng chưa trưởng thành do chính mình gây ra. Chưa trưởng thành là không có khả năng sử dụng trí tuệ của mình mà không cần sự dẫn dắt của người khác. Tình trạng chưa trưởng thành ấy là do chính mình gây ra khi nguyên nhân của nó không nằm ở chỗ thiếu trí tuệ, mà ở chỗ thiếu quyết tâm và can đảm để sử dụng trí tuệ ấy mà không cần sự dẫn dắt của người khác. Sapere aude!2 Hãy can đảm sử dụng trí tuệ của chính mình! Vậy đó chính là khẩu hiệu của Khai sáng.
Lười biếng và hèn nhát là những nguyên nhân khiến một phần lớn đến thế của loài người, dù tự nhiên từ lâu đã giải phóng họ khỏi sự dẫn dắt của người khác (naturaliter maiorennes, trưởng thành theo tự nhiên), vẫn vui lòng suốt đời ở trong tình trạng chưa trưởng thành, và khiến những kẻ khác dễ dàng tự đặt mình làm người giám hộ của họ. Chưa trưởng thành thì thật là thoải mái. Nếu tôi có một cuốn sách hiểu biết thay tôi, một vị linh mục có lương tâm thay tôi, một thầy thuốc quyết định chế độ ăn uống thay tôi, v.v., thì tôi chẳng cần phải tự mình nhọc công. Tôi không cần phải suy nghĩ, miễn là tôi trả được tiền; người khác sẽ sẵn lòng gánh lấy cái việc phiền phức ấy cho tôi. Việc phần đông nhất của loài người (trong đó có toàn bộ phái đẹp) coi bước tiến tới sự trưởng thành không chỉ là vất vả mà còn rất nguy hiểm, thì đã có những người giám hộ kia lo liệu, những người đã có lòng tốt nhận lấy việc trông coi họ. Sau khi đã làm cho đàn gia súc của mình trở nên đần độn, và cẩn thận ngăn không cho những sinh vật hiền lành ấy dám bước một bước ra khỏi chiếc xe tập đi mà họ đã nhốt chúng vào, thì họ chỉ cho chúng thấy mối nguy đang đe dọa nếu chúng thử tự mình bước đi. Thực ra mối nguy ấy không lớn đến thế, vì sau vài lần ngã, cuối cùng chúng cũng sẽ học được cách đi; nhưng một ví dụ như thế làm cho chúng rụt rè, và thường khiến chúng sợ hãi không dám thử thêm lần nào nữa.
Vì vậy, đối với mỗi cá nhân, thật khó mà tự thoát ra khỏi tình trạng chưa trưởng thành đã gần như trở thành bản tính của mình. Người ấy thậm chí còn đâm ra yêu thích nó, và hiện thời thực sự không có khả năng sử dụng trí tuệ của chính mình, vì người ta chưa bao giờ để người ấy thử làm điều đó. Những điều lệ và công thức, những công cụ máy móc của một sự sử dụng hợp lý, hay đúng hơn là sự lạm dụng, các năng khiếu tự nhiên của người ấy, chính là xiềng chân của một tình trạng chưa trưởng thành vĩnh viễn. Ngay cả ai có vứt bỏ được chúng đi, thì cũng chỉ nhảy một bước chập chững qua con mương hẹp nhất, vì người ấy không quen với sự vận động tự do như thế. Bởi vậy chỉ có ít người, nhờ tự rèn luyện tinh thần của mình, đã thoát ra khỏi tình trạng chưa trưởng thành mà vẫn bước đi vững vàng.
Nhưng việc một công chúng tự khai sáng cho mình thì khả thi hơn; thậm chí, chỉ cần để cho nó được tự do, thì điều ấy gần như tất yếu sẽ xảy ra. Vì bao giờ cũng sẽ có một vài người tự mình suy nghĩ, ngay cả trong số những người giám hộ được chỉ định cho đám đông, những người mà sau khi chính mình đã vứt bỏ cái ách của tình trạng chưa trưởng thành, sẽ truyền bá xung quanh mình tinh thần đánh giá một cách hợp lý giá trị của bản thân và thiên chức tự suy nghĩ của mỗi con người. Điều đặc biệt ở đây là công chúng, vốn trước kia đã bị chính họ đặt dưới cái ách ấy, về sau lại chính mình buộc họ phải ở lại dưới ách, khi bị một số người giám hộ vốn tự mình không có khả năng khai sáng xúi giục; gieo rắc định kiến tai hại đến thế, vì rốt cuộc định kiến sẽ trả thù chính những kẻ đã tạo ra chúng, hay những kẻ có tiền nhân đã tạo ra chúng. Vì vậy một công chúng chỉ có thể đạt tới sự khai sáng một cách chậm chạp. Một cuộc cách mạng có lẽ sẽ lật đổ được một nền chuyên chế cá nhân và sự áp bức tham lam hay khát quyền, nhưng không bao giờ tạo ra được một cuộc cải cách thực sự trong cách suy nghĩ; trái lại, những định kiến mới, cũng như những định kiến cũ, sẽ làm dây dắt cho đám đông vô tư lự.
- Kant dẫn đến một chú thích của mục sư Johann Friedrich Zöllner ở Berlin trong bài viết về hôn nhân dân sự (Berlinische Monatsschrift, tháng Mười hai năm 1783, tr. 516): “Khai sáng là gì? Câu hỏi này, gần như cũng quan trọng như câu hỏi ‘chân lý là gì?’, lẽ ra phải được trả lời trước khi người ta bắt đầu khai sáng! Thế mà tôi vẫn chưa thấy nó được trả lời ở đâu cả!” ↩
- “Hãy dám khôn ngoan!” — Horatius, Thư tín I, 2, 40. ↩