Khai sáng là gì?

Lời giới thiệu

Trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì? ra đời trong số tháng Mười hai năm 1784 của tạp chí Berlinische Monatsschrift, tạp chí hàng đầu của phong trào Khai sáng ở Phổ, do Johann Erich Biester và Friedrich Gedike biên tập. Một năm trước đó, trên chính tạp chí này, mục sư Johann Friedrich Zöllner đã nhận xét trong một chú thích rằng câu hỏi “Khai sáng là gì?” gần như cũng quan trọng như câu hỏi “Chân lý là gì?”, và chưa ai trả lời nó. Moses Mendelssohn đã trả lời vào tháng Chín năm 1784; còn Kant, khi ấy sáu mươi tuổi và đã công bố Phê phán lý tính thuần túy được ba năm, ký bài trả lời của mình tại Königsberg ngày 30 tháng Chín, khi chưa được đọc bài của Mendelssohn.

Bài trả lời của ông mở đầu bằng một trong những định nghĩa nổi tiếng nhất trong lịch sử tư tưởng: “Khai sáng là sự thoát ra của con người khỏi tình trạng chưa trưởng thành do chính mình gây ra.” Chưa trưởng thành không phải là thiếu trí tuệ, mà là thiếu can đảm để sử dụng trí tuệ của chính mình mà không cần người khác dẫn dắt; và Kant đặt cho Khai sáng khẩu hiệu bằng lời của Horatius: Sapere aude — “Hãy dám hiểu biết”. Lười biếng và hèn nhát giữ phần đông con người dưới quyền những người giám hộ suy nghĩ thay cho họ, và một cá nhân đơn độc khó lòng tự giải thoát. Nhưng một công chúng có thể tự khai sáng, một cách chậm rãi, miễn là được để cho tự do.

Cốt lõi của bài viết là sự phân biệt giữa việc sử dụng lý trí một cách công khai và một cách riêng tư. Trong chức phận của mình — là sĩ quan, là người nộp thuế, là mục sư — mỗi người phải tuân lệnh; nhưng với tư cách học giả ngỏ lời với thế giới độc giả, người ấy phải được tự do nói điều mình nghĩ, kể cả về những khiếm khuyết của các thể chế mà mình phục vụ. Không thế hệ nào được trói buộc thế hệ sau vào một tín điều bất biến, vì đó sẽ là một tội ác chống lại bản tính con người, mà thiên chức nằm ở sự tiến bộ. “Chúng ta hiện đang sống trong một thời đại đã được khai sáng chăng? Không, nhưng chúng ta đang sống trong một thời đại khai sáng.”

Dù ngắn ngủi, bài viết đã trở thành sự trình bày kinh điển về ý nghĩa của Khai sáng. Lời kêu gọi tự mình suy nghĩ, sự bảo vệ tự do báo chí và tranh luận công khai, cùng cái nhìn về lịch sử như sự trưởng thành chậm rãi của con người đã được bao thế hệ độc giả tiếp nhận; và trong thế kỷ XX, Michel Foucault, Jürgen Habermas và nhiều người khác đã trở lại với nó để tự hỏi quan hệ của chính chúng ta với Khai sáng nên là gì.

Ấn bản này trình bày văn bản tiếng Đức ở dạng nguyên gốc, đúng như được in trên Berlinische Monatsschrift (tập 4, tháng Mười hai năm 1784, tr. 481–494), với chính tả của thời ấy và chú thích của chính Kant; số trang được lược bỏ và hai lỗi in được sửa lại. Các bản dịch theo sát cùng văn bản ấy, từng đoạn một; những chú thích ngắn cho biết về các nhân vật và trích dẫn mà Kant nhắc đến, và tiêu đề các phần được thêm vào cho ấn bản này.