Luận về phương pháp

Lời giới thiệu

Luận về phương pháp ra đời tại Leiden năm 1637, không ghi tên tác giả, làm lời mở đầu cho ba tiểu luận khoa học: Quang học, về ánh sáng và thấu kính; Khí tượng học, về gió, mây và cầu vồng; và Hình học, tác phẩm đặt nền cho hình học giải tích. Nhan đề đầy đủ của nó đã nói rõ mục đích: luận về phương pháp để dẫn dắt lý trí cho đúng và tìm kiếm chân lý trong các khoa học. Khi ấy René Descartes bốn mươi mốt tuổi, sống ở Cộng hòa Hà Lan, và đã thôi không xuất bản khảo luận lớn của mình về thế giới vật lý sau khi biết tin Galileo bị kết án. Luận về phương pháp là cách ông giới thiệu với công chúng, dưới hình thức ngắn gọn và mang dấu ấn cá nhân, cả phương pháp của mình lẫn một phần thành quả của nó.

Điều làm cho cuốn sách độc đáo là hình thức của nó. Descartes không viết một khảo luận mà kể lại câu chuyện về chính trí óc mình: những năm đi học để lại cho ông nhiều hoài nghi hơn là xác tín, những năm du hành để đọc “cuốn sách lớn của thế giới”, và ngày mùa đông trong một căn phòng có lò sưởi ở Đức, khi ông quyết định xây dựng lại tri thức của mình từ nền móng. Từ câu chuyện ấy ra đời bốn quy tắc của phương pháp — không chấp nhận điều gì không hiển nhiên, chia nhỏ khó khăn, đi theo trật tự từ đơn giản đến phức hợp, rà soát mọi thứ — cùng một nền đạo đức tạm thời để sống trong khi công việc hoài nghi còn tiếp diễn.

Ở trung tâm cuốn sách, trong phần thứ tư, là câu nói nổi tiếng nhất của triết học cận đại: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại.” Sau khi quyết định loại bỏ mọi điều mà mình có thể hình dung dù chỉ chút ít hoài nghi, Descartes nhận ra rằng chính hành vi hoài nghi chứng minh sự tồn tại của người đang hoài nghi. Từ sự chắc chắn đầu tiên ấy, ông rút ra sự phân biệt giữa linh hồn và thân thể, quy tắc rằng những gì ta nhận thức rõ ràng và phân minh là đúng, và những chứng minh về sự tồn tại của Thiên Chúa. Phần thứ năm phác thảo vật lý học của ông cùng lời giải thích về sự tuần hoàn máu, và lập luận rằng cả máy móc lẫn loài vật đều không thể dùng ngôn ngữ như con người; phần thứ sáu giải thích vì sao ông công bố tác phẩm, và hướng tới một khoa học thực tiễn sẽ biến chúng ta thành “như chủ nhân và người sở hữu tự nhiên”.

Luận về phương pháp được viết bằng tiếng Pháp chứ không bằng tiếng Latinh, để “những người chỉ dùng lý trí tự nhiên của mình” có thể phán xét nó. Nó đã trở thành một trong những văn bản khai sáng của tư tưởng cận đại: điểm xuất phát của chủ nghĩa duy lý, hiến chương của phương pháp khoa học, và mẫu mực của văn xuôi triết học bằng tiếng Pháp. Các nhà tư tưởng từ Spinoza và Leibniz đến Kant, Hegel và Husserl đều đã đối diện với lập luận của nó.

Ấn bản này trình bày văn bản tiếng Pháp theo nguyên dạng, đúng như được in trong bộ toàn tập Descartes do Charles Adam và Paul Tannery biên soạn (Paris, 1902), với chính tả năm 1637. Các bản dịch theo sát văn bản ấy từng đoạn một; phần tóm tắt ngắn mà Descartes đặt ở đầu sách được giữ lại ở đầu phần thứ nhất, và những chú thích ngắn cho biết về các nhân vật, tác phẩm và sự kiện mà ông nhắc đến.