Quyển III
3.1–16
1 Không chỉ cần tính đến việc cuộc đời mỗi ngày một hao mòn và phần còn lại ngày càng ít đi, mà còn phải tính đến điều này: nếu ai sống lâu hơn, thì chưa chắc trí tuệ của người ấy còn đủ sức hiểu sự việc và chiêm nghiệm để đạt tới sự hiểu biết về điều thần thánh và điều con người. Vì nếu người ấy bắt đầu lẩm cẩm, thì hô hấp, ăn uống, tưởng tượng, thôi thúc và mọi chức năng tương tự sẽ không thiếu; nhưng khả năng làm chủ bản thân, đo lường chính xác những đòi hỏi của bổn phận, phân tích các hiện tượng, phán đoán xem đã đến lúc rời bỏ cuộc đời hay chưa, và mọi điều đòi hỏi một lý trí được rèn luyện kỹ, lại tắt trước. Vậy phải gấp rút, không chỉ vì mỗi lúc ta lại gần cái chết hơn, mà còn vì sự thấu hiểu sự việc và sự chú tâm vào chúng sẽ mất đi trước.
2 Cũng phải để ý những điều như thế này: ngay cả những gì đi kèm theo các công trình của tự nhiên cũng có vẻ duyên dáng và hấp dẫn riêng. Chẳng hạn khi nướng bánh mì, có những chỗ bị nứt ra; và những vết nứt ấy, xét ra có phần trái với ý định của nghề làm bánh, vậy mà bằng cách nào đó lại bắt mắt và khơi dậy sự thèm ăn theo một cách riêng.
Lại nữa, quả sung khi chín nhất thì nứt toác ra; và ở những quả ô liu chín sắp rụng, chính sự gần kề với thối rữa lại đem đến cho trái một vẻ đẹp riêng. Những bông lúa trĩu xuống, nếp nhăn trên trán sư tử, bọt chảy ra từ miệng lợn rừng, và nhiều thứ khác nữa, nếu xét riêng thì còn xa mới đẹp; nhưng vì đi theo các công trình của tự nhiên, chúng góp phần tô điểm và làm vui lòng người;
đến nỗi nếu ai có cảm nhận và hiểu biết sâu sắc hơn về những gì diễn ra trong vũ trụ, thì hầu như chẳng có gì, kể cả những thứ chỉ là hệ quả đi kèm, lại không có vẻ hài hòa dễ chịu trong toàn thể. Người như thế sẽ ngắm những cái hàm há ra của thú dữ thật với niềm vui không kém gì khi ngắm những bản mô phỏng của họa sĩ và nhà điêu khắc; với đôi mắt điềm đạm của mình, người ấy sẽ thấy được một vẻ chín muồi, tươi tắn ở bà lão và ông lão, và vẻ đáng yêu ở trẻ thơ; và nhiều điều như thế, không phải ai cũng thấy thuyết phục, chỉ đến với người đã thật sự thân thuộc với tự nhiên và các công trình của nó.
3 Hippocrates sau khi chữa khỏi bao nhiêu bệnh tật thì chính ông cũng ốm mà chết. Những người Chaldea đã tiên đoán cái chết của bao người, rồi số phận cũng đến với chính họ. Alexander, Pompey và Gaius Caesar, sau bao lần san bằng cả những thành phố và tàn sát hàng vạn kỵ binh, bộ binh trên chiến trường, cuối cùng chính họ cũng rời bỏ cuộc đời. Heraclitus, sau bao nhiêu suy luận về ngọn lửa thiêu rụi vũ trụ, bị nước tràn đầy trong bụng, đã chết với thân mình trát đầy phân bò.1 Chấy rận đã giết Democritus, và một loại chấy rận khác đã giết Socrates.2 Như thế nghĩa là sao? Ngươi đã lên thuyền, đã vượt biển, đã cập bến: hãy bước lên bờ. Nếu là đến một cuộc đời khác, thì không nơi nào vắng bóng thần linh, kể cả ở đó; còn nếu là đến chỗ không còn cảm giác, thì ngươi sẽ thôi phải chịu đựng đau đớn và khoái lạc, thôi làm nô lệ cho một cái bình chứa thấp hèn bao nhiêu thì cái phục vụ nó cao quý bấy nhiêu: vì một bên là trí tuệ và thần linh, một bên là đất và máu thịt.
4 Đừng phí phần đời còn lại vào những ý nghĩ về người khác, trừ khi ngươi hướng chúng về một lợi ích chung nào đó. Vì ngươi tự tước đi của mình một việc khác, khi cứ hình dung xem người này người nọ đang làm gì và vì sao, nói gì, nghĩ gì, mưu tính gì, và mọi điều khiến ngươi lạc khỏi việc canh giữ phần chủ đạo của chính mình.
Vậy trong chuỗi ý nghĩ của mình, phải tránh những gì tùy tiện và vô ích, và nhất là sự tò mò và ác ý; và phải tập cho mình chỉ nghĩ những điều mà nếu ai bất chợt hỏi “Lúc này anh đang nghĩ gì?”, thì ngươi có thể thẳng thắn đáp ngay “Tôi nghĩ điều này, điều kia”; để từ câu trả lời của ngươi, người ta thấy ngay rằng mọi thứ trong ngươi đều giản dị, nhân hậu, xứng với một sinh linh sống vì cộng đồng, chẳng màng đến những ý nghĩ về khoái lạc hay hưởng thụ nói chung, cũng chẳng có ganh đua, đố kỵ, nghi ngờ hay bất cứ điều gì mà ngươi sẽ đỏ mặt khi thú nhận là mình đã nghĩ đến.
Vì một người như thế, người không còn trì hoãn việc đứng vào hàng những người tốt nhất, là một thứ tư tế và người phụng sự thần linh, biết sử dụng vị thần ngự bên trong mình, vị thần giữ cho con người không bị khoái lạc làm ô uế, không bị đau đớn nào làm tổn thương, không bị xúc phạm nào chạm tới, không bị điều xấu xa nào làm lay động; một đấu sĩ trong cuộc đấu lớn nhất, cuộc đấu không để bất cứ cảm xúc nào quật ngã; thấm đẫm lẽ công bằng đến tận cốt tủy; hết lòng đón nhận mọi điều xảy đến và được phân cho mình; và không thường xuyên, cũng không phải khi không có sự cần thiết lớn vì lợi ích chung, mà nghĩ xem người khác nói gì, làm gì hay nghĩ gì. Vì người ấy chỉ lấy việc của chính mình làm đối tượng hoạt động, và không ngừng suy ngẫm về những gì toàn thể đã dệt nên cho mình; việc của mình thì người ấy làm cho tốt đẹp, còn những gì đến với mình thì người ấy tin chắc là tốt. Vì số phận dành cho mỗi người được cuốn theo toàn thể và cuốn người ấy theo cùng.
Người ấy cũng nhớ rằng mọi sinh linh có lý tính đều là họ hàng của mình, và quan tâm đến mọi người là hợp với bản tính con người; nhưng không nên bám vào ý kiến của mọi người, mà chỉ của những ai sống hòa hợp với tự nhiên. Còn những kẻ không sống như thế, người ấy luôn nhớ họ là người thế nào ở trong nhà và ngoài nhà, ban đêm và ban ngày, và họ trà trộn với hạng người nào. Vì thế người ấy chẳng coi lời khen của những kẻ ấy ra gì, những kẻ mà ngay chính mình cũng không hài lòng.
5 Đừng hành động miễn cưỡng, đừng vì mình mà quên cộng đồng, đừng hành động khi chưa suy xét, đừng hành động trái lòng; đừng để sự kiểu cách tô điểm cho ý nghĩ của ngươi; đừng lắm lời, cũng đừng lắm việc. Hơn nữa, hãy để vị thần trong ngươi là người bảo hộ một sinh linh nam nhi, chín chắn, là công dân, là người La Mã và là người cầm quyền, đã vào đúng vị trí của mình như người chờ hiệu lệnh gọi rời khỏi cuộc đời, sẵn sàng ra đi, không cần lời thề hay người làm chứng nào. Hãy để trong ngươi có sự vui tươi, không cần sự giúp đỡ từ bên ngoài, cũng không cần sự yên bình do người khác ban cho. Phải tự đứng thẳng, chứ không phải được người ta dựng cho thẳng.
6 Nếu trong đời người ngươi tìm thấy điều gì tốt hơn công bằng, chân thật, tiết độ, can đảm, và nói gọn lại, tốt hơn việc trí tuệ ngươi tự đủ trong những gì nó khiến ngươi hành động theo lý tính đúng đắn, và bằng lòng với số phận trong những gì được phân cho ngươi mà không do ngươi lựa chọn; nếu, ta nói, ngươi thấy điều gì tốt hơn thế, hãy hết lòng hướng về nó và tận hưởng điều tốt nhất mà ngươi đã tìm thấy.
Nhưng nếu chẳng có gì có vẻ tốt hơn chính vị thần ngự trong ngươi, vị thần đã khuất phục các thôi thúc của mình, xem xét các ấn tượng của mình, đã tự tách mình, như Socrates thường nói, khỏi những cám dỗ của giác quan, đã tự đặt mình dưới thần linh và quan tâm đến con người; nếu ngươi thấy mọi thứ khác đều nhỏ bé và tầm thường hơn điều ấy, thì đừng nhường chỗ cho bất cứ điều gì khác; vì một khi ngươi đã nghiêng về và ngả theo nó, ngươi sẽ không còn có thể, mà không bị phân tâm, đặt lên trên hết điều tốt vốn thực sự là của riêng ngươi.
Vì không có lẽ nào lại đem bất cứ thứ gì khác loại — như lời khen của đám đông, quyền lực, giàu sang hay sự hưởng thụ khoái lạc — ra đối chọi với điều tốt của lý tính và của cộng đồng. Tất cả những thứ ấy, dù có vẻ hòa hợp trong chốc lát, bỗng chốc sẽ lấn át và cuốn ngươi đi. Còn ngươi, ta nói, hãy giản dị và tự do chọn lấy điều tốt hơn và giữ chặt lấy nó. “Nhưng điều tốt hơn là điều có ích.” Nếu nó có ích cho ngươi với tư cách một sinh linh có lý tính, hãy giữ lấy; còn nếu chỉ có ích cho phần thú vật, hãy nói thẳng ra, và giữ phán đoán của mình mà không kiêu ngạo; chỉ cần lo sao cho việc xem xét được tiến hành chắc chắn.
7 Đừng bao giờ coi là có lợi cho mình bất cứ điều gì có ngày buộc ngươi phải bội tín, phải bỏ đi lòng tự trọng, phải căm ghét ai, phải nghi ngờ, nguyền rủa, giả dối, hay thèm muốn điều gì cần đến tường kín và màn che. Vì người đã chọn trên hết trí tuệ và vị thần của mình, và việc phụng thờ đức hạnh của vị thần ấy, thì không bày trò bi kịch, không than thở, không cần sự cô độc cũng không cần đám đông; quan trọng nhất là người ấy sẽ sống mà không đuổi theo cũng không trốn chạy điều gì; còn việc linh hồn bị bao bọc trong thân xác sẽ được dùng lâu hay mau, người ấy chẳng bận tâm chút nào. Vì dù phải ra đi ngay lúc này, người ấy cũng sẽ ra đi nhẹ nhàng như làm bất cứ việc gì khác có thể làm một cách tự trọng và đoan chính, suốt đời chỉ lo giữ một điều: rằng trí tuệ của mình không bao giờ rơi vào trạng thái không xứng với một sinh linh có lý tính và sống vì cộng đồng.
8 Trong tâm trí của người đã được rèn giũa và thanh lọc, ngươi sẽ không tìm thấy gì mưng mủ, gì nhơ bẩn, hay vết thương nào ẩn giấu. Số phận cũng không bắt gặp cuộc đời người ấy khi còn dang dở, như người ta có thể nói về một diễn viên rời sân khấu trước khi diễn trọn vở kịch. Ở người ấy không có gì nô lệ, gì kiểu cách, gì lệ thuộc, gì tách rời, gì phải chịu trách cứ, gì ẩn nấp.
9 Hãy tôn trọng năng lực phán đoán của ngươi. Mọi thứ đều nằm ở đó, để trong phần chủ đạo của ngươi không nảy sinh một phán đoán nào trái với tự nhiên và với cấu tạo của một sinh linh có lý tính. Năng lực ấy hứa hẹn sự không vội vàng, tình thân với con người và sự vâng theo thần linh.
10 Vậy hãy vứt bỏ mọi thứ khác, chỉ giữ chặt mấy điều ít ỏi này; và hãy nhớ thêm rằng mỗi người chỉ sống trong hiện tại này, khoảnh khắc này; phần còn lại hoặc đã sống qua, hoặc chưa biết thế nào. Vậy cuộc đời mỗi người sống thật nhỏ bé; góc đất nơi người ấy sống cũng nhỏ bé; danh tiếng lâu dài nhất sau khi chết cũng nhỏ bé, mà danh tiếng ấy cũng chỉ được truyền lại qua một chuỗi những con người nhỏ bé sắp chết đến nơi, những kẻ không biết cả chính mình, huống chi người đã chết từ lâu.
11 Ngoài những phương tiện đã nói, hãy thêm một điều nữa: luôn định nghĩa hay mô tả những gì hiện ra trong tâm trí, để thấy nó là gì về bản chất, trần trụi, toàn thể và từng phần, và tự nói với mình tên riêng của nó, cùng tên của những thứ đã cấu thành nó và những thứ nó sẽ tan rã thành.
Vì không gì tạo nên sự cao thượng của tâm hồn bằng khả năng xem xét một cách có phương pháp và chân thực mọi điều gặp phải trong đời, và luôn nhìn chúng sao cho đồng thời suy xét xem vũ trụ này là thế nào, vật ấy có ích gì trong đó, nó có giá trị gì đối với toàn thể, và giá trị gì đối với con người — công dân của thành bang tối cao mà các thành bang khác chỉ như những gia đình; vật đang gây ấn tượng cho ta lúc này là gì, cấu thành từ những gì, theo bản chất thì tồn tại được bao lâu, và ta cần đức tính nào để đối xử với nó: hiền hòa, can đảm, chân thật, trung tín, giản dị, tự đủ, và những đức tính khác.
Vì thế với mỗi việc phải nói: điều này đến từ thần linh; điều này đến từ sự kết nối và sợi chỉ đan dệt của số phận, từ sự tình cờ và may rủi; điều này đến từ một người cùng bộ tộc, cùng dòng giống, cùng cộng đồng với ta, có điều người ấy không biết điều gì là thuận với tự nhiên đối với mình. Nhưng ta thì biết; vì thế ta đối xử với người ấy một cách nhân hậu và công bằng theo luật tự nhiên của cộng đồng, đồng thời trong những việc không thiện không ác, ta nhắm đến điều mà mỗi người xứng đáng.
12 Nếu ngươi làm việc trước mắt theo lý tính đúng đắn, chuyên cần, mạnh mẽ, nhân hậu, không để điều gì phụ thêm xen vào, mà giữ cho vị thần của mình trong sạch và ngay thẳng, như thể phải trả lại ngay lúc này; nếu ngươi giữ vững điều ấy, không mong đợi gì, không trốn tránh gì, mà bằng lòng với hành động hiện tại thuận theo tự nhiên và với sự chân thật anh hùng trong mọi lời mình nói, thì ngươi sẽ sống tốt. Và không ai có thể ngăn cản điều đó.
13 Như các thầy thuốc luôn để sẵn dụng cụ và dao mổ trong tay cho những ca cấp cứu bất ngờ, ngươi cũng hãy để sẵn những nguyên tắc của mình để hiểu điều thần thánh và điều con người, và làm mọi việc, dù nhỏ nhất, với ý thức về mối liên kết giữa hai điều ấy. Vì ngươi sẽ không làm tốt một việc gì của con người mà không hướng nó về điều thần thánh, và ngược lại cũng thế.
14 Đừng lang thang nữa. Ngươi sẽ chẳng đọc lại những ghi chép nhỏ của mình, chẳng đọc những chiến công của người La Mã và Hy Lạp xưa, chẳng đọc những trích đoạn từ sách vở của họ mà ngươi để dành cho tuổi già. Vậy hãy gấp rút hướng tới đích, bỏ đi những hy vọng hão huyền, và tự cứu lấy mình, nếu ngươi còn chút quan tâm đến bản thân, khi vẫn còn có thể.
15 Họ không biết rằng ăn trộm, gieo hạt, mua bán, ngồi yên, thấy việc cần làm có biết bao ý nghĩa; mà thấy việc cần làm thì không phải bằng mắt, mà bằng một thứ thị giác khác.
16 Thân thể, linh hồn, trí tuệ: thân thể có cảm giác, linh hồn có thôi thúc, trí tuệ có nguyên tắc. Tiếp nhận dấu ấn của các ấn tượng thì gia súc cũng có; bị thôi thúc giật dây như con rối thì thú dữ, kẻ yếu hèn, Phalaris và Nero cũng có;3 lấy trí tuệ dẫn đường đến những gì có vẻ là bổn phận thì cả những kẻ không tin thần linh, kẻ phản bội tổ quốc, và kẻ làm đủ mọi chuyện khi đã đóng cửa lại cũng có.
Vậy nếu mọi thứ khác đều chung với những kẻ ta vừa kể, thì điều còn lại riêng có ở người tốt là yêu mến và đón nhận những gì xảy đến và được số phận dệt nên cho mình; không làm ô uế, không làm xáo động bằng vô số ấn tượng vị thần ngự trong lồng ngực mình, mà giữ cho vị thần ấy thanh thản, theo thần linh một cách có trật tự, không nói điều gì trái với sự thật, không làm điều gì trái với lẽ công bằng. Và nếu mọi người đều không tin rằng người ấy sống giản dị, khiêm nhường và vui tươi, người ấy cũng không giận ai trong số họ, và không rời khỏi con đường dẫn tới cuối đời, nơi người ấy phải đến trong sạch, bình an, sẵn sàng ra đi, hòa hợp với số phận của mình mà không bị ép buộc.